We leven in een tijd waarin de roep om originaliteit groot is. Uniek zijn, jezelf onderscheiden, iets nieuws creëren, dat is wat we vaak onder creativiteit verstaan.
Origineel zijn wordt gezien als het vermogen om iets volledig nieuws te bedenken, los van context of voorgeschiedenis.
Maar wat als creativiteit niet draait om iets nieuws verzinnen, maar juist om het herordenen van wat er al is? Om het herkennen van verbanden, het herschikken van bestaande elementen, het vinden van betekenis in wat al bestaat?
De techniek van collage is daar een treffend voorbeeld van. Je begint niet met een leeg vel, maar met bestaand materiaal: knipsels, reststukken, flarden van beelden of taal. Je combineert, schuift, weegt, herschikt. Het maken ligt niet in de uitvinding van afzonderlijke onderdelen, maar in de manier waarop ze zich tot elkaar verhouden.
Collage 1 van 3
N.a.v. de cursus Creative Artist’s Diary door Armando Mesías via Domestika.org 2021
Gevonden papier, rub ons, inkt, potlood, tape
Die werkwijze sluit aan bij een bredere manier van denken die ik consolidistisch noem: geen breuk met het verleden, maar een dialoog ermee. Geen fixatie op vernieuwing om het vernieuwen, maar een zoektocht naar verbinding, hergebruik, verdieping en erkenning. Collage is daarin niet alleen een techniek, maar een denkhouding. Je oefent in het toelaten van fragmenten, in het verdragen van ruis, in het zoeken naar samenhang zonder dat alles gladgestreken hoeft te worden.
Consolidistisch denken overstijgt het koloniale of postkoloniale kader, al is het daar mede door gevoed. Het is een manier om om te gaan met de erfenissen van geschiedenis, media, cultuur en beeldtaal, zonder toe te eigenen, zonder uit te wissen. Juist collage leert je je positie zichtbaar te maken: jij snijdt, jij kiest, jij plaatst. En tegelijkertijd laat je ruimte voor de oorspronkelijke betekenis van elk element. Zo ontstaat er iets nieuws dat niet overneemt, maar voortbouwt. Collage vraagt om aandacht en vertraging, maar ook om durf. Je moet knippen in bestaand werk, en tegelijkertijd durven combineren wat niet vanzelfsprekend bij elkaar hoort. Die spanning maakt het krachtig. Het biedt ruimte voor meerstemmigheid, voor nuance, voor twijfel.
Collage 2 van 3
N.a.v. de cursus Creative Artist’s Diary door Armando Mesías via Domestika.org 2021
Gevonden papier, inkt, fineliner, gedroogde acrylverf, koffie, magazine
In mijn eigen praktijk gebruik ik collage niet alleen als techniek, maar als manier van kijken. Soms knip ik delen uit oude tekeningen of reproducties, niet om ze te vernietigen, maar om ze opnieuw te bevragen. Een lijn, een object, gevonden papier, losgemaakt uit hun oorspronkelijke context worden ze fragmenten die iets anders gaan vertellen. Door ze opnieuw te rangschikken ontstaat ruimte voor betekenissen die ik vooraf niet kon bedenken. Het is geen lineair proces, maar een gesprek tussen wat er al is en wat zich aandient.
Die benadering doet denken aan het werk van Robert Rauschenberg, die met zijn combine paintings bestaande beelden, objecten en materialen samenbracht tot iets dat niet alleen nieuw was, maar ook gelaagd en meerduidig. Ook bij hem was collage geen versiering of stijlmiddel, maar een manier om verbanden te leggen tussen verschillende werkelijkheden. Wat mij aanspreekt is hoe hij beelden meer laat betekenen betekenen dan wat bedoeld was. In dat schuiven, dat zoeken naar samenhang, herken ik iets van hoe ik ook met geschiedenis wil omgaan: niet uitwissen of herschrijven, maar opnieuw leren lezen.
Collage 3 van 3
N.a.v. de cursus Creative Artist’s Diary door Armando Mesías via Domestika.org
Gevonden papier, inkt, koffie, keukenpapier, monotype
In een tijd waarin we vaak gedwongen worden snel stelling te nemen of iets origineels te produceren, is collage een oefening in relationeel denken. Niet vanuit controle, maar vanuit verbinding. En in die zin is het niet alleen een beeldende techniek, maar ook een maatschappelijk voorstel: een uitnodiging om anders te kijken, anders te denken, en anders te maken met wat er al is: consolideren.