Inhoud
Inleiding
Schrijven is ook tekenen
Tekenen onderverdeeld
Inleiding
Tijdens mijn studietijd aan de Kunstacademie ArtEZ ontdekte ik dat ik hier geen Tekenen zou gaan leren. Daarom ben ik het mijzelf gaan leren met hulp van tekenaars over de hele wereld. Dit vanuit de motivatie dat het mij niet zou gaan gebeuren dat wanneer ik straks afgestudeerd ben aan de Kunstacademie, ik niet zou kunnen tekenen.
Zie je het al voor je? “Juf, hoe teken ik een boom?” En dat mijn antwoord dan alleen het niveau zou hebben van wat ik zelf 45 jaar geleden geleerd heb. Alsof je een docent Nederlands voor de klas zet die zelf de taal alleen beheerst op A2 niveau. Deze afgang wilde ik mijzelf besparen en ben overal op zoek gegaan naar cursussen en tutorials die mij konden leren tekenen. Veel van de informatie vond ik online op websites zoals Domestika.org, Proko.com, Lovelifedrawing.com en uiteraard diverse tutorials op YouTube.
Tot mijn verbazing ben ik geen enkele Nederlandse website tegengekomen die (gratis) kennis over Tekenen deelde. Wel bijvoorbeeld tekenenonline.nl waar je samen via Zoom een vuurtoren tekent. Hierin miste ik diepgang en uitleg van de docent over geschiedenis, inspiratiebronnen en thema’s die ik wel op de engelstalige websites vond. Dit maakte mij nieuwsgierig naar de waarde die onze Nederlandse Cultuur geeft aan Tekenen.
In mijn onderzoek kwam ik verschillende definities tegen die een ieder toekent aan woorden als tekenen en tekening. Daarom wil ik, voordat ik in het volgende hoofdstuk verder inga op de aanwezigheid van Tekenen in onze cultuur, eerst de definities toelichten die ik zelf hanteer zodat de lezer mijn uitgangspunten kent.
Teken: symbool met al dan niet cultureel bepaalde betekenis.
Tekenen: het uitbeelden van lijnen
Tekening: het oppervlak waarop de lijnen uitgebeeld zijn
Lijnen: Rechte en kromme verbindingen tussen A en B
Door deze zoektocht en vondsten kwam ik op het idee om zelf een database aan te gaan leggen over Tekenen waarin ik niet het wiel opnieuw uit wil vinden, maar anderen wil helpen hun weg te vinden om te leren Tekenen.
Tot slot: Tekenen is voor mij, zoals ik hierboven aangaf, het uitbeelden van lijnen. Lijnen zijn verbindingen tussen A en B. Deze verbindingen bevinden zich in mijn brein en wat ik teken is een weergave van meerdere verbindingen die zich al in mijn brei bevinden en ik alleen maar zichtbaar aan de buitenkant hoef te maken.
Schrijven is ook tekenen.
Vanuit eerder genoemd perspectief is schrijven ook tekenen. Schrijven, zoals we dat geleerd hebben, is het plaatsen van lijnen (rechten en krommen) op een ondergrond. Een A bestaat uit drie rechte lijnen waarvan we in ons brein onthouden hebben hoe de lijnen ten op zicht van elkaar geplaatst moeten worden zodat de waarnemer begrijpt dat er een A staat en uitgesproken wordt als “aa”. Een appel daarentegen is een cirkel (de vrucht en de schil) met enkele rechte lijnen (het steeltje) en daar hebben we van geleerd dat we die combinatie van tekens uitspreken als “appel”.
Iedereen die kan schrijven is dus al aan het tekenen volgens cultureel bepaalde afspraken over wat het teken, de letter, betekent.
Tekenen onderverdeeld.
Schrijven: het plaatsen van rechten en krommen op een ondergrond om letters te tekenen die leiden tot woorden en zinnen om ergens over te communiceren.
Tekenen naar de externe waarneming: het plaatsen van rechten en krommen op een ondergrond om een extern waargenomen beeld te reconstrueren op een dusdanig herkenbare manier dat een ander begrijpt wat getekend is. Dit begrip wordt bepaald door cultureel bepaalde afspraken.
Tekenen naar de interne waarneming (emoties): het plaatsen van rechten en krommen op een ondergrond om een intern waargenomen emotie te reconstrueren.
Tekenen naar de interne waarneming (ideeën): het plaatsen van rechten en krommen op een ondergrond om een intern waargenomen idee te reconstrueren.
Expressief tekenen: het plaatsen van rechten en krommen op een ondergrond om intern waargenomen emoties te reconstrueren.
Tekenen is een existentiële vaardigheid waarmee een ieder van ons geboren wordt. In welke mate deze vaardigheid ontwikkeld wordt hangt af van het aangeboden onderwijs en de mate waarin deze vaardigheid van nature aanwezig is.
Exsistiëntele vaardigheid
Voordat scholen bestonden die ons leerden tekenen en schrijven volgens vaststaande symbolieken en methodes, kon de mens al tekenen. Deze vaardigheid gaat minstens 50.000 jaar terug in de tijd, gezien de grottekeningen die gevonden zijn in Sulawesi, Indonesië. Uit deze grottekeningen blijkt dat in die periode de mens zijn waarneming begon te abstraheren en te reconstrueren, wat een volgende stap in de evolutie van de mens betekende. Communicatie gebeurde nu niet alleen meer met geluid en gebaren in elkaars aanwezigheid, maar kon nu ook weergegeven worden door een tekening op de wand van een grot achter te laten.
De geabstraheerde tekeningen zijn in de loop van de eeuwen zich verder gaan ontwikkelen naar een schrift met symbolen. De oudste, door de wetenschap bevestigde schrift stamt ui ca. 3500 v. Christus, maar er is ook een vermoeden dat een schrift gevonden in China stamt ui ca. 8000 jaar v. Christus. Deze laatste is niet wetenschappelijk bevestigd. Bron: Onzetaal.nl.
Wat hieruit te zien is, is dat de tekende mens zijn tekeningen in de loop van de evolutie heeft doorontwikkeld naar een schift waarbij geabstraheerde vormen als doel hadden te communiceren over een onderwerp. Nog later zijn deze schriften geëvolueerd tot hiërogliefen en het schrift zoals we dat nu kennen. (Bron: Letterfontein.nl).
Wat hieruit op te maken is, is dat de mens in aanleg kan tekenen en door trainingen dit tekenen om kan zetten in een schrift wat als doel heeft te communiceren. Om de boodschap duidelijk te maken, moeten er dus over het schrift afspraken worden gemaakt waneer welke letter te gebruiken om een woord te vormen wat iets uit kan leggen. Het beeldend of abstraherend tekenen was door het schrift naar de achtergrond verdrongen als middel om te communiceren. Kerken en later de Staat hebben enorme invloed gehad op het aanleren van het schrift aan anderen, het doorgeven van deze kennis. Door invloeden van buitenaf welke door de gewone mens overgenomen werden en nog steeds worden, zijn we het abstraherend tekenend vermogen vergeten, maar dat neemt niet weg dat van nature we nog steeds de aanleg hebben om onze waarnemingen te abstraheren en te reconstrueren.
Tekenen werd tot midden jaar 70 van de vorige eeuw nog standaard gegeven als les naast het leren schrijven van het schrift. Eind jaren 90 van de vorige eeuw was tekenen nagenoeg verdwenen uit het curriculum. En dit vind ik schadelijk voor de natuurlijke ontwikkeling van het brein.
Vandaag nog had ik een meningsverschil over de aanwezigheid vanTekenen in het onderwijs. Ik verwees naar mijn drijfveer dat ik, wanneer ik voor een klas zou staan en een leerling zou mij vragen hoe een boom te tekenen, ik hem dan graag de informatie zou willen kunnen verstrekken zodat hij een boom kan tekenen. Mijn docent gaf aan dat ik dan een vraag terug moest geven aan de leerling: “hoe zou jij een boom tekenen?” Ik blokker hierop.Voor mij bestaat het docentschap uit helpen. Ik help een ander niet wanneer ik een vraag met een wedervraag beantwoord. Ik help een ander wanneer ik mijn kennis deel en het aan de leerling overlaat op welke wijze hij deze kennis inzet.
Vragen met wedervragen beantwoorden doet mij denken aan mensen zoals onderhandelaars, coaches, therapeuten, afleiders en onzekere mensen. Mensen die vanuit socraterische overtuiging ervan uitgaan dat het brein alle kennis al heeft en dat een leerling zelf de route wel kan vinden. Maar zoals Dick Swaab duidelijk uitlegt in zijn boek “Wij zijn ons brein” werkt het menselijk brein door spiegelneuronen te gebruiken en waargenomen informatie op te slaan om of later hetzelfde gedrag en kennis te reproduceren of juist niet. Als alle kennis al in ons ligt, dan zou ieder mens elke taal en elke skill beheersen. En helaas, tot op de dag van vandaag kan ik alleen maar een nieuwe taal leren door het stoïcijns te oefenen door het volgen van voorbeelden, door mijn spiegelneuronen te gebruiken die nieuwe informatie doorgeven aan mijn neuronen in mijn brein.
Terug naar tekenen. Tekenen opnemen in het dagelijkse programma van scholen is een dagelijkse bijdrage leveren aan de natuurlijke ontwikkeling van ons brein. Naast leren schrijven ook leren waar te nemen en dit te reprodcueren. En of iemand nou de methodiek van Loomis of Brague toepast is mij om het even. Daarin ligt de vrijheid voor de tekenaar.
Je ziet het huidige aanwezige niveau van tekenen ook terug in exposities zoals De Grote Prijs van Ronse. Een tekening kan al een hoofdprijs winnen wanneer het bestaat uit enkele lijnen en twee wolken.
Rabten Tenzin – 1ste Prijs – Ronse Drawing Prize 2022 (Bron: Ronse.be)
Het tekenen an sich heeft geen waarde meer, de boodschap die een jury eruit haalt, wel. Zoals de jury zei: “Een grijstekening die schuift tussen abstractie en figuratie met een mysterie, een raadsel dat zich niet onmiddellijk prijsgeeft. Het werk heeft een strak conceptueel uitgangspunt maar draagt toch een poëtisch karakter in zich. De drager van dit schitterend tekenwerk bestaat uit canvas en zweeft subtiel tussen tekenkunst en schilderkunst.” (Bron: Ronse.be)
Tekenen anno lijkt te verschuiven naar een beeld waar de kijker een mate van vrijheid heeft om deze te interpreteren naar eigen inzicht. Het lijkt alsof de tekening van nu, de tekenaar van nu, geen intentie meer heeft om begrepen te worden. Dat het oordeel van de kijker belangrijker is geworden dan het tekenen zelf.
Arno Kramer zegt dit ook over zijn werk in een uitzending van TV Oost nadat hij de Cultuurpijs Overijssel had gewonnen. “Ik wil dat de kijker zich ongemakkelijk voelt, een weerstand ervaart.” (Bron: Oost.nl)
Tekenen om in te spelen op iemands gevoel. Ik hou mij hier verre van. Van holbewoners zijn we nog niet verder geëvolueerd dan de beïnvloedbare mens van de middeleeuwen. Ik dacht dat met de Verlichting wel duidelijk was geworden aan iedereen dat je ook zelf kon nadenken, je vrij kon blijven van beïnvloeding en in vrijheid je eigen keuzes kon maken hoe je je wilt voelen en wat je wel en wat je niet gelooft.
Tekenen om iets los te maken bij een kijker heeft vanuit de maker de intentie om de ander te raken. Daar waar ik voorbij zou zijn gelopen aan het eerder genoemde werk van Rabten Tenzin, zag een jurylid er poëzie in. Het is dus niet meer de tekenaar die de tekening waarde geeft, maar de kijker. Tekenen anno 2024 heeft geen doel meer om te verklaren, om uit te leggen, om begrepen te worden. Tekenen anno 2024 gaat over het beïnvloeden van de kijker, die macht willen hebben om de kijker te kunnen beïnvloeden.
Los daarvan, hoe Arno Kramer zich inzet om Tekenen weer meer waarde te geven in onze cultuur, daar kan ik alleen maar respect voor opbrengen.
Tekenen heeft dus ook een doel in zich en het is aan de tekenaar welk doel dat kan zijn. Voor mij is het belangrijkste om begrijpbare tekeningen te maken. Als je ze in 1 minuut begrijpt en dan doorloopt, prima. Dan ben ik tenminste duidelijk geweest. Een karaktertrek die steeds verder lijkt te verdwijnen uit deze maatschappij en dus voor mij belangrijk is om te blijven uitvoeren.
Tekeningen lijken zich onder te verdelen in twee groepen wanneer je het doel van de tekening analyseert:
- beïnvloeding van de kijker
- begrip voor de maker
Beïnvloeding gaat vaak over maatschappelijke thema’s zoals bewustwording van natuur, klimaatveranderingen, politiek. Terwijl begrip meer gaat over expressie van wat er in je afspeelt. Aan emoties maar ook aan ideeën. De eerste is extrinsiek aangedreven, de ander is intrinsiek aangedreven.
Tekeningen die de maker gemaakt heeft om zichzelf uit te drukken, kunnen ook door een curator ingezet worden om een maatschappelijk thema te belichten. En andersom, een tekening gemaakt om de kijker te beïnvloeden kan ook door een kijker gezien worden als een nadere kennismaking met de maker, zonder zichzelf te laten beïnvloeden.
En schilderen dan?
In hetzelfde gesprek waar ik eerder over schreef, gaf de ander aan dat schilderen geen tekenen is. Dat schilderen uitgaat van het vlak waar tekenen uitgaat van de lijn. Maar een vlak kun je past een vlak noemen waneer je de lijnen van het vlak gedefinieerd hebt. Het is mij tot op de dag van vandaag niet duidelijk waarom het of het een of het ander moet zijn, terwijl aan de basis de lijn ligt.
Geen enkele lijn is een lijn zonder een vlak te zijn. Elke lijn heeft een lengte én een breedte. Ook al is die breedte nog zo smal, er is een breedte. Wanneer je met die lijn, wat dus een vlak is, van A naar B, tekent, spreken we over een tekening. En om onderscheidt te maken met schilderen zeggen schilders dat ze uitgaan van het vlak. Wat aangebracht wordt met een kwast door een lijn (wat dus een vlak is omdat het een lengte en een breedte heeft) van A naar B naar C naar D naar etc. te tekenen.
Er zijn in onze cultuur meerdere invalshoeken die proberen te definiëren wat nu een tekening of een schilderij is. Wanneer ik olie met pigment vermeng ontstaat er olieverf. Breng ik dit met een kwast aan door van A naar B naar C etc. vlakken te vullen met een kleur, dan heet dat schilderen. Volgens een van mijn docenten ben ik niet aan het schilderen maar aan het tekenen wanneer ik olie met grafietpoeder vermeng met een kwast terwijl het proces van aanbrengen identiek is aan dat van olieverf.
Een andere invalshoek is dat wanneer je de ondergrond een net zo belangrijke rol geeft in het werk en de textuur van de ondergrond zichtbaar houdt, dat het dan een tekening is. Als je de hele ondergrond bedekt en het materiaal van de ondergrond niet meer herkent, dan is het een schilderij.
In een cursus legde Daniel Segrove eens uit dat het verschil tussen tekenen en schilderen gaat over dat je bij tekenen van licht naar donker werkt. Het wit van het papier is je lichtste licht en van daaruit werk je naar de donkerste schaduw toe. Bij schilderen kun je beide kanten op werken: van donker naar licht en van licht naar donker, de ondergrond speelt geen rol in het lichtste licht. Het lichtste licht breng je eenvoudig op je ondergrond aan door de waarde van je verf.
Het lijkt dus dat vanuit verschillende perspectieven alleen het inzetten van je zuivere ondergrond als lichtste licht tekenen lijkt te definiëren.
Een school die zowel waarnemingen als met als doel om te communiceren over datgene wat niet in woorden gevat kan worden. Ideeën en emoties.
Neurologisch plek van tekenen ligt naast schrijven. Fijne motoriek en cultureel opgedane kennis over symboliek.
Intuïtief
Instinctief
Intrinsiek
Tekenen kan ook zonder door de cultuur bepaalde afspraken. Een goed voorbeeld hiervan vind ik het werk van Cy Twombly.