Over het ongrijpbare van een ogenschijnlijk eenvoudig woord
Wat bedoelen we eigenlijk met ‘tekenen’?
Een potlood, een vel papier, een hand die beweegt. Zo eenvoudig lijkt het. Toch blijkt het begrip tekenen bij nadere beschouwing allesbehalve eenduidig. Tekenen is een woord dat zoveel in zich draagt, dat het zijn grenzen verliest. Het is een containerbegrip: een verzamelnaam waarin resultaten van denken, voelen en handelen samenkomen.
Zoals sporten verwijst naar een breed scala aan activiteiten, van voetbal tot bowlen, van yoga tot klimmen, zo omvat tekenen talloze vormen van expressie. Technische tekeningen, observatiestudies, conceptuele notities, digitale schetsen: allemaal zijn ze “tekeningen”, maar hun intentie, medium en betekenis lopen sterk uiteen.
De Britse kunstenaar David Hockney noemde tekenen ooit “the discipline of seeing”, een manier om werkelijk te kijken. Die omschrijving toont aan hoe het begrip zich niet laat vastpinnen op techniek of stijl, maar zich uitstrekt over het domein van waarneming, denken en voelen.
Meer dan lijnen op papier
Tijdens het tekenen gebeurt er meer dan enkel het zetten van lijnen. Er ontstaat een moment van aandacht, van vertraging, van vertaling en begrip. De hand beweegt, de blik stuurt. Soms lijkt de hand te weten wat het hoofd nog niet begrijpt. In die wisselwerking tussen zien, voelen en doen openbaart zich betekenis, vaak zonder woorden.
Tekenen kan worden gezien als een manier van verbinden. Met wat zichtbaar is, maar ook met wat nog niet begrepen wordt. De lijn fungeert als vertaling van een ervaring, een gedachte of een ontmoeting. Zoals de Duitse filosoof Vilém Flusser het omschreef: “Every line is a thought trace, a path of the mind.”
Ursin-Jules Vatinelle
Jean Auguste Dominique Ingres
1820
In deze studie van Ingres komt tekenen naar voren als een spel van concentratie en vrijheid. Het gezicht is zorgvuldig opgebouwd uit precieze lijnen en subtiele toonverschillen, een teken van aandacht en beheersing. Daaronder verandert de stijl abrupt: het lichaam en de handen zijn losjes aangeduid, bijna vluchtig.
Juist in dat contrast wordt zichtbaar wat tekenen kan zijn: zowel analyseren als zoeken, zowel vastleggen als verkennen. De tekening toont hoe observatie en verbeelding elkaar ontmoeten, de lijn die registreert én suggereert, die kijkt én denkt.
Bron: https://www.metmuseum.org/art/collection/search/337439
Tekenen buiten het atelier
Tekenen beperkt zich niet tot het atelier of de kunstpraktijk. In het dagelijks leven duikt het voortdurend op: een route wordt getekend, een handtekening geplaatst, de seizoenen tekenen zich af in de lucht. Overal waar iets vorm krijgt, is sprake van tekenen.
In de taal klinkt dat door: we trekken lijnen, ondertekenen een afspraak, of zien hoe iets zich aftekent. Tekenen is daarmee niet enkel een handeling, maar ook een manier van bestaan, een vorm van oriëntatie in de wereld.
Ruimte voor denken en voelen
De kracht van tekenen ligt in de ruimte die het laat. Het kan precies en analytisch zijn, maar ook intuïtief en emotioneel. Het kan herinneren, onderzoeken, verklaren of troosten. Tekenen is een vorm van denken zonder haast, een taal die niet per se woorden nodig heeft.
In kunstonderwijs wordt tekenen steeds vaker benaderd als onderzoekende praktijk: een manier om te leren kijken, reflecteren en verbinden. Niet het eindresultaat staat centraal, maar het proces en de lijn als denkspoor.
De openheid van het begrip maakt dat tekenen voortdurend van betekenis verandert. Het zichtbare én het onzichtbare, het persoonlijke én het gedeelde vinden er een plek. Telkens wanneer het lijkt te zijn vastgelegd, verschuift het opnieuw.
Een gedeelde manier van begrijpen
Tekenen herinnert aan wat het is om mens te zijn: lerend, zoekend, verbonden met anderen. Elke lijn kan worden gezien als een poging tot begrip, maar ook als een uitnodiging tot dialoog.
In hedendaagse praktijken, zoals participatief of collectief tekenen, wordt die sociale dimensie expliciet gemaakt. Tekenen wordt daar een vorm van samendenken, van luisteren met de hand.
Het begrip sluit aan bij het idee van consolidisme, het zoeken naar verbinding zonder toe-eigening, het voortbouwen op wat er al is met respect voor de oorsprong. Iedere lijn vormt een gesprek tussen tijd, materiaal en maker.
Consolidisme is een relatief nieuw denkkader dat draait om het zoeken naar verbinding zonder toe-eigening. Het richt zich op het voortbouwen op bestaande ideeën, vormen en kennis, met respect voor de oorsprong ervan. Waar veel creatieve processen gericht zijn op vernieuwing of verovering, benadrukt consolidisme juist het belang van voortzetting, samenhang en zorg voor wat al bestaat.
In de context van tekenen betekent dit: lijnen trekken die niet alleen iets nieuws creëren, maar ook reageren op wat er al aanwezig is, in materiaal, omgeving of gedachte.
Meer dan techniek
Tekenen is daarmee meer dan een vaardigheid of discipline. Het is een manier van samen nadenken, van kennis delen zonder woorden, een stille vorm van empathie.
Tekenen is geen vaardigheid, maar een houding:
een manier om de wereld te begrijpen, lijn voor lijn.
Bronnen
- Hockney, D. (1988). That’s the Way I See It. London: Thames and Hudson.
(“Drawing is the discipline of seeing.”) - Flusser, V. (1991). Gestures. Minneapolis: University of Minnesota Press.
(“Every line is a thought trace – a path of the mind.”) - Schön, D. A. (1983). The Reflective Practitioner: How Professionals Think in Action. New York: Basic Books. (over tekenen als reflectieve handeling)
- Petherbridge, D. (2010). The Primacy of Drawing: Histories and Theories of Practice. New Haven: Yale University Press. (over de openheid van het begrip tekenen)